Inleiding

Het project Kleinschalige landschapselementen Haren heeft een directe relatie met het Programma Landelijk Gebied van de provincie Groningen. De landschappelijke kwaliteiten van Haren, met name van het gebied van de Drentse Aa, worden hierin als zeer waardevol omschreven. Deze kwaliteiten zijn dusdanig hoog dat de provincie Groningen prioriteit geeft aan het behoud en de ontwikkeling van het landschap. In 2005 heeft de gemeente Haren het Landschapsuitvoeringsplan (LUP) opgesteld. Hierin werd aangegeven dat het groene, besloten karakter van Haren wordt aangetast door het verdwijnen van landschapselementen.

Landschapsbeheer Groningen heeft in 2007 in opdracht van de provincie Groningen de houtwallen in het gebied van de gemeente Haren geïnventariseerd en hun staat van onderhoud beoordeeld. Hierbij is ook een herstelplan opgesteld waarin is aangegeven welke landschapselementen hersteld of teruggebracht kunnen worden.

In deel 3, hoofdstuk 4 van het Programma Landelijk Gebied, wordt het kader gegeven voor de doelen en prestaties in de provincie ten aanzien van landschap en cultuurhistorie. Als doel voor het Harens grondgebied wordt het behoud, ontwikkeling en bewustwording van de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten aangegeven. De bijbehorende prestatie is één uitgevoerd uitvoeringsprogramma. Met het project Kleinschalige Landschapselementen Haren wil de gemeente Haren hier invulling aangeven.

Huidige situatie                                                                                                                                                                                                                                                                                      Het Harens landschap is rijk aan landschapselementen als houtwallen, houtsingels, meidoornheggen, poelen, dobben, erven en (kleine) boselementen. Deze elementen dragen sterk bij aan het groene karakter van Haren. Zij zorgen voor het hoog gewaardeerde kleinschalige landschapsbeeld en maken de geschiedenis van het gebied afleesbaar. De kleine landschapselementen dragen bij aan een ecologisch netwerk in het gebied waar vele dieren en planten gebruik van maken.

In het door de gemeente Haren opgestelde Landschapsontwikkelingsplan en het Landschapsuitvoeringsplan is als doel vastgesteld de aanwezige groenstructuren te behouden en te versterken. In de overgang van de Hondsrug naar het stroomdal van de Drentse Aa en de Hunzelaagte is de structuur van de houtwallen, singels en meidoornhagen in de loop der jaren genivelleerd. Nadat de houtwallen en singels hun veekerende functie hebben verloren is het noodzakelijke beheer en onderhoud veelal achterwege gebleven. Ook zijn veel beplantingen geslecht ten bate van de landbouw. Het gevolg is dat het landschap opener van karakter is geworden en structuren in het landschap vervagen.

In de inventarisatie van Landschapsbeheer Groningen is een vergelijking gemaakt tussen het aantal aanwezige houtwallen op de kaart uit 1899 en de nu nog aanwezige houtwallen. Het blijkt dat in ruim een eeuw zo’n 60 % van de houtwallen zijn verdwenen. Deels komt dit door uitbreiding van woningen en bedrijventerreinen en deels door de schaalvergroting in de landbouw. Van de nu nog aanwezige 27 kilometer houtwal in het gebied verkeert ruim 4 kilometer in slechte staat en is herstel noodzakelijk. Daarbij gaat het om vertrapte wallichamen, bloot liggende wortels van de opgaande beplanting en open gaten in de bedekking van de beplanting.  Ook geldt dit voor de karakteristieke meidoornhagen in het gebied. Aanwezig is nog 8,4 kilometer geschoren heggen. Ook hier zijn heggen verdwenen de laatste decennia. Van de resterende heggen worden sommige bedreigd door bloot liggende wortels, open gaten in de heg en onvoldoende bescherming tegen vraat en vertrapping.  Meidoornheggen

Doelstelling                                                                                                                                                                                                                                                             Herstellen, terugbrengen en duurzaam onderhouden van de karakteristieke kleinschalige landschapselementen op particuliere terreinen buiten de erven. Voorgesteld wordt om de komende jaren te werken aan het herstel van elementen en versterking van de structuren. Ingezet wordt op medewerking van 50 % van de eigenaren in het gebied waar herstel en/of nieuwe aanleg gewenst is (zie inventarisatierapport februari 2007). Dit betekent concreet:

 - herstelmaatregelen bestaande houtwallen Totaal 1300 meter

 - herstelmaatregelen bestaande meidoornheggen Totaal 300 meter

 - nieuwe aanleg/restauratie houtwallen Totaal 2000 meter

 - nieuwe aanleg meidoornheggen Totaal 1000 meter

Bij het terugbrengen en herstellen van landschapselementen is communicatie met de grondeigenaren van cruciaal belang. De meeste (locaties van) elementen zijn in bezit van particulieren of agrariërs. Hierdoor kan niet zomaar met de werkzaamheden worden begonnen. Een belangrijks stap die hieraan vooraf dient te gaan is het motiveren en enthousiasmeren van de grondeigenaren.

 Activiteiten

 De herstelwerkzaamheden bestaan uit:

  – aanvullingen van wallichamen

- bijplanten van open gaten en struikvormers

-De restauratie/nieuwe aanleg werkzaamheden bestaan uit:

 - aanleg wallichamen

- plaatsen rasters

 - aanplant plantmateriaal

 Voorbeeld werkzaamheden herstel houtwal

Aanpak

Na goedkeuring van het project wordt in overleg met de gemeente Haren en de agrarische natuurvereniging een nadere invulling van de ligging van de te herstellen landschapselementen uitgewerkt.

Middels publiciteit in de locale en regionale media worden eigenaren opgeroepen deel te nemen aan het herstelproject. Deze eigenaren worden vervolgens bezocht. Per eigenaar worden de ‘nieuwe’ elementen in kaart gebracht en worden de werkzaamheden nader omschreven. Houtwallen en meidoornhagen die reeds onder een beheersovereenkomst vallen komen niet in aanmerking voor het project. Het betreft dus enkel nieuwe en/of zwaar verwaarloosde singels.

Na akkoord bevinding kunnen de werkzaamheden vervolgens uitgevoerd worden.

Daarnaast zal heel gericht per deelgebieden eigenaren worden benaderd om deel te nemen aan het herstelproject. Hiervoor worden eigenaren persoonlijk uitgenodigd en bijeenkomsten georganiseerd. In overleg met de gemeente Haren en de agrarische natuurvereniging Stad en Ommeland worden de deelgebieden nader vastgesteld.

De voortgang van het project wordt begeleid door een werkgroep bestaande uit vertegenwoordigers van de gemeente Haren, Stad en Ommeland, provincie Groningen en Landschapsbeheer Groningen. Minimaal 2 x keer per jaar komt deze werkgroep bijeen.

 Vervolg beheer en regulier onderhoud

 Voor de instandhouding van de houtwal of meidoornheg is na herstel van belang dat het onderhoud en beheer wordt geregeld. Voorwaarde voor deelname aan het project is dat de eigenaren/gebruikers van de landschapselementen een beheerovereenkomst afsluiten. Middels deze overeenkomst ontvangt de eigenaar/gebruiker een vergoeding voor uitvoering van het noodzakelijk onderhoud aan de elementen . Dit betreft de instandhouding van het veekerende raster, het inboeten (indien nodig), het regelmatig dunnen en afzetten van de beplanting of het jaarlijks scheren van de heggen. De eigenaar wordt hulp geboden vanuit het project bij de aanvraag van deze beheerovereenkomsten.